مقدمه زمان پژوهش ما آغاز سدهء چهاردهم و همزمان با كودتاى اسفندماه 1299 خورشيدى است . پيش از اين رويداد كه موجب دگرگونيهاى بزرگ و فراوان در اوضاع ايران گشت ولايات ايران - و از آن جمله قاينات - توسّط حاكمانى كه از سوى حكومت مركزى تعيين مىشدند - و اكثر خان‌هاى محلّى بودند - اداره مىگرديد و هر « حاكم » يا « امير » يا « خان » به اقتضاى سنّتهاى خانوادگى و محلّى و سليقه و خلق‌وخوى شخصى و ويژگىهاى محدودهء فرمانرواييش نظام و تشكيلاتى خاصّ داشت . پيش از تغيير سلطنت « حاكم » قاينات كه بيرجند مركز آن به‌شمار مىرفت « امير محمّد ابراهيم خان علم » ( شوكت الملك دوم ) بود . « علم » نه تنها امارت قاينات بلكه فرمانروايى سيستان و بلوچستان را نيز برعهده داشت و جنوب خراسان و جنوب شرقى ايران زير فرمان وى توسّط بستگان و كارگزارانش اداره مىشد . در دههء نخست اين قرن با انقراض سلطنت قاجاريّه حكومت و ادارهء مملكت شكل ديگرى به خود گرفت و با ايجاد وزارتخانه‌هاى متعدّد و تشكيلات گوناگون مركزى در پايتخت ( تهران ) و ادارات مختلف در ولايات و شهرها - كه هركدام تابع وزارتخانه‌اى خاصّ و مجرى وظايف معيّنى بودند - نظام ادارهء امور كشور دگرگون گشت و از صورت « خان‌خانى » درآمد و فرماندار به جاى « امير » و « خان » نشست . در دورهء تحوّل - تا هنگامى كه ادارات جديد زمام كارها را به دست گرفتند - در بيرجند - مانند بسيارى از ولايات ديگر - نوعى دوگانگى بر امور حاكم بود كه گاهى مشكلاتى پديد مىآورد ؛ امّا « شوكت الملك علم » خيلى زود وضع را تشخيص داد و راه خويش را پيدا نمود و همانطور كه در انقلاب مشروطه با مشروطه‌خواهان همداستان شده بود در اين هنگام نيز خود را با وضع جديد تطبيق داد و كارها را به فرماندار و فرماندهان قشون و رؤساى ادارات دولتى واگذار كرد و خود در سلك خدمتگزاران فرمانرواى جديد مملكت درآمد و طولى نكشيد كه توجّه شاه جديد را جلب كرد و مورد اعتماد او واقع شد و به مقامات بزرگى چون وزارت و استاندارى رسيد . در اين جستار ادارات و سازمانهاى رسمى دولتى كه در اين برهه از زمان و پس از آن در بيرجند تأسيس گشتند و يا سازمان و شيوه‌اى جديد به خود گرفتند و بنيادها و نهادهاى اجتماعى كه در دههء نخستين اين سده پى افكنده شدند و نيز تشكيلات و تأسيسات خارجى كه از قبل در بيرجند وجود داشتند در چهار فصل به اختصار نام برده و معرّفى شده‌اند :